Mirtazapine

Basisinformatie Over Mirtazapine

Internationaal Niet-Eigendomsnaam (INN): Mirtazapine
Merknaam beschikbaar in Nederland: Remeron, Zispin, Mirtazapine Teva
ATC-code: N06AX11
Vormen & doseringen: Tabletten (7.5 mg, 15 mg, 30 mg, 45 mg), orodispersible tabletten
Fabrikanten in Nederland: Organon, Teva, Sandoz, Mylan
Registratiestatus in Nederland: Voorgeschreven medicatie (Rx only)
OTC / Rx-classificatie: Enkel op recept beschikbaar

Belangrijkste Bevindingen Uit Recente Onderzoeken

Recent Europees onderzoek (2022–2025) heeft de effectiviteit van mirtazapine bij matige tot ernstige majeure depressieve stoornis (MDD) zorgvuldig geanalyseerd. De combinatie van gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT) met grote real-world farmacovigilantie-databases laat zien dat mirtazapine een consistente effectiviteit behoudt. Het wordt vaak voorgeschreven bij patiënten met comorbide insomnia en verminderde eetlust.

Systematische reviews tonen aan dat de eerste antidepressieve effecten binnen 1 tot 2 weken zichtbaar zijn, met een volledige respons binnen 4 tot 6 weken. Dit valt samen met de productinformatie. Europese registers, waaronder EMA en CBG meldingen, evenals Nederlandse Lareb-data, benadrukken de meest gemelde bijwerkingen zoals sedatie, gewichtstoename en een droge mond. Zeldzame hematologische afwijkingen en transaminase-stijgingen blijven sporadisch.

Observaties van 2023 tot 2025 wijzen op een stijging in voorschriften, vooral als slaapproblemen aanwezig zijn. Er is ook een toename van off-label gebruik in palliatieve zorg, met name voor eetluststimulatie. NHG-praktijkdata bevestigen dat de startdosis voor volwassenen vaak 15 mg 's avonds is, terwijl ouderen vaak beginnen met een lagere dosis tussen 7,5–15 mg. Er is een opmerkelijke trend in de toegenomen aandacht voor het afbouwen van mirtazapine, waarbij patiënten informatie en ervaringen delen over afbouwschema's voor mirtazapine en ontwenningsverschijnselen in diverse fora.

Deze trends en ontspanpunten worden onderstreept door EMA/CBG-statistieken en public health registers, wat de relevantie van deze bevindingen bevestigt.

Klinisch Werkingsmechanisme

Mirtazapine werkt op een andere manier dan SSRI's of benzodiazepines. Het is een tetracyclisch antidepressivum dat de noradrenerge en serotonerge neurotransmissie tegelijkertijd beïnvloedt, met sterke antihistaminerge effecten die bijdragen aan de sedatieve werking. Deze eigenschappen helpen snel de slaap te verbeteren en de eetlust te verhogen.

Wetenschappelijk gezien blokkeert mirtazapine centrale presynaptische α2-autoreceptoren, wat leidt tot een verhoogde afgifte van noradrenaline en serotonine (NE/5-HT). Daarnaast antagoniseert het specifieke serotonine-receptoren (5-HT2/5-HT3), wat bijdraagt aan de antidepressieve en angstverminderende effecten. De sterke H1-antagonisatie van mirtazapine verklaart de sedatie en somnolentie, terwijl de gedeeltelijke anticholinerge effecten kunnen leiden tot symptomen zoals een droge mond en constipatie. De halfwaardetijd van mirtazapine is klinisch relevant, vooral bij het bepalen van de dosering en het afbouwen.

Voor ouderen en patiënten met leverfunctiestoornissen is doseeraanpassing aanbevolen vanwege veranderingen in farmacokinetiek.

Reikwijdte Van Goedgekeurd En Off-label Gebruik

In Nederland is mirtazapine geregistreerd voor volwassen patiënten met majeure depressieve stoornis. De registratie en productinformatie volgen de richtlijnen van EMA en CBG. Verpakkingen zoals 15 mg, 30 mg en 45 mg tabletten zijn gangbaar, met generieke aanbieders zoals Teva en Sandoz die varianten leveren.

Volgens de NHG-praktijk is de primaire indicatie voor mirtazapine MDD; het wordt regelmatig voorgeschreven bij comorbide insomnia en verminderde eetlust. Het vergoedingsbeleid valt onder de Zorgverzekeringswet, en mirtazapine is receptplichtig. Apotheek.nl en lokale apotheken bieden ook informatie over beschikbaarheid en vergoedingen.

Opvallend is de toename van off-label gebruik, zelfs voor slaapstoornissen en anorexie binnen oncologie/palliatieve zorg. Het gebruik van mirtazapine als eetluststimulans in de palliatieve zorg is een groeiend fenomeen. Er is aandacht voor specifieke dosis- en veiligheidsmonitoring in relatie tot de toename van off-label voorschriften met de jaren.

• Mirtazapine voor slaapproblemen
• Appetitiestimulatie bij oncologie
• Chronische angststoornissen

Doseringsstrategie

De NHG-praktijk adviseert een startdosis van 15 mg ‘s avonds voor volwassenen. Voor ouderen of patiënten met verhoogd risico kan een startdosis tussen 7,5 en 15 mg meer geschikt zijn, met geleidelijke titratie tot 45 mg indien nodig.

De standaarddosis voor MDD ligt tussen de 15 en 45 mg, eenmaal daags in de avond toegediend. Therapeutische effecten zijn vaak zichtbaar na 1 tot 2 weken, terwijl volledige respons 4 tot 6 weken kan duren. Het onderhoudsregime wordt meestal aangehouden voor 6 tot 12 maanden na remissie.

Veiligheidsprotocollen

Er zijn verschillende contra-indicaties voor het gebruik van mirtazapine. Absoluut wordt gebruik afgeraden bij bekende overgevoeligheid voor mirtazapine of hulpstoffen, evenals bij gelijktijdig gebruik van monoamineoxidaseremmers (MAOI) of binnen 14 dagen na stopzetting van MAOI-therapie.

Relatieve contra-indicaties omvatten ernstige lever- of nierschade, aandachtsstoornissen, een voorgeschiedenis van manie en recente myocardinfarct. Ouderen lopen een verhoogd risico op sedatie en vallen, en het is dus cruciaal om de dosis aan te passen.

Bijwerkingen, zoals gemeld door Lareb, omvatten voornamelijk sedatie/somnolentie, gewichtstoename, droge mond, duizeligheid en constipatie; andere zeldzame bijwerkingen kunnen hematologische en leverafwijkingen omvatten. Lareb-alerts, sinds 2022, benadrukken de ontwenningsverschijnselen bij abrupt stoppen met mirtazapine.

Interactieoverzicht

Interacties met voeding

Er zijn geen krachtige voedingsinteracties betreffende mirtazapine die vergelijkbaar zijn met het MAOI-risico van tyramine.

Het is wel belangrijk om op de interactie met alcohol te letten; dit kan de sedatie en cognitieve beperkingen versterken, vooral bij gebruik van mirtazapine.

Bovendien kan de eetluststimulatie leiden tot gewichtstoename, wat aandacht vereist; daarom zijn leefstijladviezen, zoals voedings- en bewegingspatronen, cruciaal bij langdurig gebruik.

Te vermijden geneesmiddelcombinaties

• MAO-inhibitors (MAOIs) dienen absoluut vermeden te worden, met een 14-dagen regel, vanwege het risico op een serotonerg syndroom en andere ernstige bijwerkingen.
• Mirtazapine wordt in mindere mate gemetaboliseerd via CYP-systemen. Bij combinatie met sterke CYP-inhibitoren zoals fluvoxamine of fluoxetine kan het plasma niveau verhoogd worden, wat nauwlettende monitoring vereist.
• Het gebruik van andere sedativa zoals benzodiazepinen en opioïden kan het risico op centrale zenuwstelsel (CNS) depressie verhogen; voorzichtigheid is geboden bij het combineren met oxazepam en alcohol.
• Een combinatie met serotonerge middelen (bijvoorbeeld SSRI's en mirtazapine) vereist ook monitoring voor het serotoninesyndroom, alhoewel mirtazapine minder serotonerg werkt via het SSRI-mechanisme.

Praktische tip: Zorg voor apothekercontrole bij aflevering in de apotheek (zoals Apotheek.nl en lokale apotheken) en update regelmatig het medicatieoverzicht.

Analyse van patiëntervaringen

Enquêtegegevens (Consumentenbond)

Uit recent onderzoek van de Consumentenbond blijkt dat ervaringen met mirtazapine sterk wisselen tussen patiënten. Veel mensen ervaren een snelle verbetering in slaap en eetlust, ook wel bekend als "mirtazapine slapen ervaringen".

Toch zijn er ook meldingen van gewichtstoename en aanhoudende slaperigheid gedurende de dag, wat leidt tot de vraag: "Kun je de hele dag moe zijn van mirtazapine?". Daarnaast wordt het afbouwen van mirtazapine vaak als uitdagend ervaren.

Patiënten vragen regelmatig naar een afbouwschema, bijvoorbeeld van 30 mg naar 15 mg en vervolgens naar 7,5 mg.

Forumtrends (Thuisarts.nl)

Op platforms zoals Thuisarts.nl en andere fora verschijnen verhalen over afbouwklachten, ook wel "afkickverschijnselen mirtazapine" genoemd. Enkele vaak gemelde klachten zijn slapeloosheid na het stoppen, prikkelbaarheid en fysieke klachten.

Thuisarts.nl benadrukt het belang van overleg met de voorschrijver en het belang van geleidelijke afbouw. Er is een duidelijke patiëntenconsensus dat het cruciaal is om informatie te verstrekken over autorijden en werk bij het starten van de medicatie, evenals aandacht voor gewicht en stemming.

Apothekers, zoals te vinden op Apotheek.nl, spelen een sleutelrol in counseling en wordt gevraagd om actieve rapportage van bijwerkingen bij Lareb.

Distributie- en prijslandschap

Apotheek.nl versus lokale apotheken

Mirtazapine is in Nederland receptplichtig en wordt verstrekt via huisartsen en apotheken. Zowel Apotheek.nl als lokale apotheken (ketens en zelfstandige) informeren patiënten over de beschikbaarheid van merken zoals Remeron, Zispin en verschillende generieken zoals Teva en Sandoz.

Over-the-counter verkoop is niet van toepassing; alleen geneesmiddelen die met een recept zijn voorgeschreven.

Vergoeding door de verzekering

De vergoeding van mirtazapine valt onder de basisverzekering en is afhankelijk van de polis en de medische indicatie. Het wordt vaak vergoed voor majeure depressieve stoornis (MDD) volgens de Zorgverzekeringswet, mits medisch noodzakelijk.

Generieke substitutie door apotheken is gebruikelijk en patiënten kunnen kiezen tussen de merkproducten zoals Remeron en generieke versies, afhankelijk van kosten en voorkeur.

Er bestaan prijsverschillen tussen fabrikanten en verpakkingen (15/30/45 mg, smelttabletten). Apothekers adviseren vaak over prijstransparantie en farmacokennis bij het wisselen tussen producten.

Alternatieve opties

Vergelijkingstabel

Bij de behandeling van MDD worden vaak SSRI's zoals sertraline en escitalopram, en SNRIs zoals venlafaxine en duloxetine als eerste keuze aangeboden. Mirtazapine valt op door zijn unieke effecten zoals sedatie en eetluststimulering.

Trazodone en bupropion/ agomelatine worden soms gebruikt, afhankelijk van de symptomen, zoals slapeloosheid of behoefte aan energie/hoog libido. Indien er sprake is van behandelingsresistente depressie, is het beleid voor wisseling of augmentatie afhankelijk van eerdere respons.

Voor- en nadelen

Voordelen van mirtazapine:

• Snelheid van slaapverbetering.
• Minder kans op seksuele disfunctie in vergelijking met andere antidepressiva.
• Nuttig bij anorexie dankzij eetluststimulerende effecten.

Nadelen:

• Risico op gewichtstoename.
• Slaperigheid overdag die de levenskwaliteit kan beïnvloeden.
• Orthostatische hypotensie risico's, vooral bij ouderen.

Er moet rekening gehouden worden met comorbiditeit, interacties en de voorkeur van de patiënt. Bij het maken van een keuze moet men aansluiten bij de NHG-richtlijnen en vergoedingsregels; apothekers en psychiaters adviseren hierbij over wissels.

Regelgevende status

CBG, EMA en andere aspecten

Mirtazapine is goedgekeurd door de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EMA) en lokaal door het CBG in Nederland; ook goedgekeurd in andere landen zoals de FDA en TGA.

Het valt onder ATC-code N06AX11 als tetracyclisch antidepressivum, en is uitsluitend op recept verkrijgbaar. Moet regelmatig worden gecontroleerd en bijgewerkt op basis van nieuwe veiligheidsdata, zoals recentelijk is gebeurd (2022–2025).

Waarschuwingen omvatten het belang van geleidelijke afbouw en aandacht voor zeldzame hematologische en levergerelateerde bijwerkingen. De implementatie in Nederland benadrukt het belang van voorschriftplicht, distributie via apotheken en Lareb-meldingen bij bijwerkingen.

Patiënten moeten geïnformeerd worden over bijsluiters en bewaarplicht, zoals verpakkingseenheden van 15, 30 en 45 mg. De rol van apotheken in substitutie en farmacovigilantie is cruciaal. De regelgevende status wordt gecontroleerd via CBG en EMA.

Geconsolideerde FAQ

Hoe snel werkt mirtazapine? Voor veel gebruikers is er vaak binnen enkele dagen een verbetering van de slaap te merken.

Het antidepressieve effect laat echter meestal 1 tot 2 weken op zich wachten, met een volledig effect dat 4 tot 6 weken kan duren.

Is mirtazapine een SSRI of slaapmiddel? Het is geen SSRI en ook geen benzodiazepine; het is een tetracyclisch antidepressivum. Mirtazapine heeft sterke antihistaminerge effecten die de slaap bevorderen.

Sommige mensen vragen zich af of je af en toe mirtazapine kunt gebruiken. Dit wordt afgeraden. Onregelmatig gebruik kan de effectiviteit verminderen. Een stabiele dosering met monitoring is aan te raden.

Wat zijn afbouwtips? Bij het afbouwen is een geleidelijke reductie het beste, bijvoorbeeld halvering per 1 tot 4 weken, en dit in overleg met een voorschrijver. Een voorbeeld afbouwschema kan zijn: mirtazapine 30 mg naar 15 mg, dan naar 7,5 mg.

Is het verslavend? Mirtazapine leidt niet tot een klassieke verslaving, maar abrupt stoppen kan ontwenningsverschijnselen met zich meebrengen.

Wat betreft autorijden en alcohol: Vermijd alcohol tijdens het gebruik van dit medicijn. Tevens is het verstandig om voorzichtig te zijn met autorijden totdat de effecten bekend zijn. Voor meer details, bezoek Thuisarts.nl en Apotheek.nl.

Visuele gids

Een praktische visuele gids kan ondersteuning bieden bij het gebruik van mirtazapine. Hier zijn enkele stappen:

1. Identificeer de verpakking (15/30/45 mg; orodispersible vs tablet).
2. Bepaal de startdosis en timing: 15 mg 's avonds (7,5 mg voor ouderen).
3. Monitorpunten binnen 2, 4 en 6 weken zijn onder andere slaap, eetlust, gewicht, stemming en duizeligheid.
4. Bijwerkingen kunnen reageren met een actiekaart: bijvoorbeeld als er slaapdagoverlast is, kan een dosisaanpassing nodig zijn.
5. Bekijk de afbouwstroom: stapgewijze reductie met contactmomenten bij de huisarts of apotheker.

In Nederland kan de apotheek een flyer maken met NHG-punten, een Lareb-meldingsknop en links naar Apotheek.nl en Thuisarts.nl. Het is belangrijk dat visualisaties ook waarschuwingen bevatten over MAOI-gebruik en autorijden.

Opslag en transport

Opslagrichtlijnen

Bewaar mirtazapine volgens de productinformatie bij 15–30°C, droog en lichtbeschermd.

Het is belangrijk om het in de originele verpakking te houden en buiten het bereik van kinderen te stellen. Voor distributie is er geen speciale temperatuurbehandeling vereist.

Praktisch advies voor apotheken en patiënten

Voor apotheken: het is van belang om generieke verpakkingen en blisterdistributie in de gaten te houden en vervaldatums te monitoren, met het oog op een correcte voorraadbeheer.

Patiënten moeten opslaginstructies op de bijsluiter nauwgezet volgen: neem mirtazapine niet in met alcohol en noteer welke verpakking is verstrekt (zoals Remeron, Zispin of generiek). Bij reizen is een koelbox niet nodig, maar bij langdurige opslag is het raadzaam om de apotheker te raadplegen.

Richtlijnen voor correct gebruik

Hier is een praktische checklist voor voorschrijvers, apothekers en patiënten:

• Documenteer diagnose en indicatie volgens NHG/NVVp.
• Start bij ouderen of patiënten met leverproblemen met een lage dosis (7,5–15 mg); de standaarddosis is 15 mg 's avonds voor volwassenen.
• Geef duidelijke voorlichting over het tijdstip van inname ('s avonds), mogelijke slaperigheid, gewichtstoename, alcoholverbod en instructies via Thuisarts.nl en Apotheek.nl.
• Stel een monitoringplan op: herzie na 2–6 weken, weeg patiënten, voer bloedtesten uit bij klinische indicatie, en meld ernstige bijwerkingen aan Lareb.
• Ontwikkel een individueel afbouwschema mirtazapine met stappen en opvolgmomenten, en wees alert op ontwenningsverschijnselen.
• Noteer relevante declaratiecodes voor de Zorgverzekeringswet en overleg bij generieke substitutie met de apotheek.