Kanker

Chemotherapie medicijnen

Wat is chemotherapie en waarvoor wordt het gebruikt

Chemotherapie is een behandelmethode waarbij medicijnen worden gebruikt om kankercellen te vernietigen of hun groei te remmen. Het werkingsmechanisme berust op het verstoren van de celdelingscyclus, waarbij de medicijnen zich richten op cellen die zich snel delen - een karakteristieke eigenschap van kankercellen. Chemotherapie kan als hoofdbehandeling worden ingezet, maar ook ter ondersteuning van andere therapieën zoals chirurgie of bestraling.

Deze behandelingsmethode wordt toegepast bij verschillende vormen van kanker, waaronder borstkanker, longkanker, darmkanker, lymfomen en leukemie. Vaak wordt chemotherapie gecombineerd met andere behandelingen in een zogenaamde combinatietherapie. Deze aanpak kan bestaan uit meerdere chemotherapie medicijnen tegelijk, of een combinatie van chemotherapie met targeted therapy, immunotherapie, hormonale therapie of bestraling voor optimale resultaten.

Beschikbare chemotherapie medicijnen in Nederland

In Nederlandse ziekenhuizen en gespecialiseerde behandelcentra zijn verschillende chemotherapie medicijnen beschikbaar. De belangrijkste middelen zijn:

• Cyclophosphamide (Endoxan) - gebruikt bij verschillende hematologische maligniteiten en solide tumoren
• Methotrexate - effectief bij bepaalde vormen van leukemie, lymfomen en solide tumoren
• Carboplatin en Cisplatin - platinumverbindingen voor eierstok-, long- en blaaskanker
• Doxorubicine (Adriamycin) - anthracycline antibioticum voor diverse kankersoorten
• Paclitaxel (Taxol) - taxaan voor borst-, eierstok- en longkanker
• Gemcitabine (Gemzar) - nucleoside analoog voor alvleesklier- en longkanker

Toediening en bijwerkingen

Chemotherapie kan op verschillende manieren worden toegediend: intraveneus via een infuus, oraal in tabletvorm, of soms via injecties. De meest voorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken, vermoeidheid, haaruitval, en een verhoogd infectierisiko door verlaging van witte bloedcellen. Andere mogelijke effecten zijn diarree, mondulcera en neuropathie.

Belangrijke voorzorgsmaatregelen omvatten regelmatige bloedcontroles, infectiepreventie, adequate voeding en hydratatie. Patiënten moeten contact opnemen met hun zorgteam bij koorts, tekenen van infectie of ernstige bijwerkingen.

Targeted therapy en immunotherapie

Gerichte kankertherapie

Targeted therapy of gerichte kankertherapie werkt anders dan traditionele chemotherapie. Waar chemotherapie alle snel delende cellen aanvalt, richt targeted therapy zich specifiek op moleculaire kenmerken van kankercellen. Deze medicijnen blokkeren specifieke eiwitten, groeifactoren of signaalpaden die essentieel zijn voor tumorgroei en -overleving, waardoor gezonde cellen grotendeels gespaard blijven.

Het verschil met traditionele chemotherapie ligt in de precisie: targeted therapy medicijnen zijn ontwikkeld om specifieke genetische mutaties of eiwitexpressie in tumorcellen aan te pakken. Dit resulteert vaak in minder ernstige bijwerkingen vergeleken met conventionele chemotherapie, hoewel specifieke bijwerkingen nog steeds kunnen optreden.

Beschikbare targeted therapy medicijnen

In Nederland zijn verschillende targeted therapy medicijnen beschikbaar via ziekenhuizen en gespecialiseerde oncologie centra:

• Trastuzumab (Herceptin) - monoklonaal antilichaam voor HER2-positieve borstkanker
• Rituximab (MabThera) - voor B-cel non-Hodgkin lymfomen en chronische lymfatische leukemie
• Bevacizumab (Avastin) - VEGF-remmer voor colorectaal-, long- en niercelcarcinoom
• Imatinib (Glivec) - tyrosinekinaseremmer voor chronische myeloïde leukemie en GIST
• Erlotinib (Tarceva) - EGFR-remmer voor niet-kleincellige longkanker

Immunotherapie opties

Immunotherapie activeert het eigen immuunsysteem om kankercellen te herkennen en aan te vallen. PD-1 remmers zoals Nivolumab (Opdivo) en PD-L1 remmers zoals Pembrolizumab (Keytruda) blokkeren remmende signalen die tumoren gebruiken om aan immuunreacties te ontsnappen. Deze checkpoint inhibitors hebben revolutionaire resultaten getoond bij melanoom, longkanker, niercelcarcinoom en verschillende andere maligniteiten, vaak met langdurige responsen en verbeterde overlevingskansen.

Hormonale therapie bij kanker

Hormoonafhankelijke kankers

Hormonale therapie is een essentiële behandelmethode voor verschillende types kanker die afhankelijk zijn van hormonen voor hun groei. Bij borstkanker worden hormoonreceptoren (ER en PR) onderzocht om te bepalen of de tumor gevoelig is voor oestrogeen of progesteron. Ongeveer 70% van alle borsttumoren is hormoonreceptor-positief. Prostaatkanker groeit meestal onder invloed van testosteron, waardoor hormonale behandeling vaak effectief is in het vertragen van de ziektevoortgang. Endometriumkanker kan eveneens hormoongevoelig zijn en profiteert van specifieke hormonale interventies.

Beschikbare hormonale medicijnen in Nederland

In Nederlandse apotheken zijn verschillende hormonale kankermedicijnen verkrijgbaar op recept. Tamoxifen wordt vaak als eerstelijns behandeling voorgeschreven bij premenopauzale vrouwen met hormoonpositieve borstkanker. Aromatase remmers zoals Anastrozol, Letrozol en Exemestaan zijn standaard voor postmenopauzale patiënten. Deze medicijnen blokkeren de aanmaak van oestrogeen in perifere weefsels. Fulvestrant (Faslodex) werkt als selectieve oestrogeenreceptor degrader en wordt toegediend via injecties. Voor prostaatkanker zijn GnRH agonisten zoals Leuproreline (Lucrin) beschikbaar, evenals anti-androgenen die de werking van mannelijke hormonen blokkeren.

Behandelingsduur en monitoring

Hormonale therapie bij kanker vereist langdurige behandeling, meestal vijf tot tien jaar. Regelmatige controles zijn essentieel vanwege mogelijke bijwerkingen zoals botontkalking, trombose en leverafwijkingen. Patiënten ondergaan periodieke bloedonderzoeken en beeldvorming om de effectiviteit te monitoren en bijwerkingen tijdig op te sporen.

Ondersteunende medicatie bij kankerbehandeling

Anti-emetica tegen misselijkheid

Chemotherapie veroorzaakt vaak ernstige misselijkheid en braken. Nederlandse apotheken verstrekken verschillende anti-emetica om deze symptomen te beheersen. Ondansetron (Zofran) en Granisetron behoren tot de 5-HT3 receptorantagonisten en zijn zeer effectief tegen acute misselijkheid. Metoclopramide (Primperan) stimuleert de maagontlediging en wordt vaak gecombineerd met andere middelen. Dexamethason, een corticosteroïd, versterkt de werking van andere anti-emetica en helpt bij uitgestelde misselijkheid.

Infectiepreventie en bloedarmoede

Chemotherapie onderdrukt het immuunsysteem, waardoor patiënten vatbaarder worden voor infecties. G-CSF preparaten zoals Filgrastim (Neupogen) stimuleren de aanmaak van witte bloedcellen. Bij ernstige bloedarmoede kan EPO (erytropoëtine) worden voorgeschreven om de rode bloedcelproductie te bevorderen. Antibiotica profylaxe wordt soms toegepast bij hoog-risico patiënten.

Pijnbestrijding en andere symptomen

Effectieve symptoomcontrole is cruciaal voor de levenskwaliteit van kankerpatiënten. Nederlandse richtlijnen bevelen een stapsgewijze aanpak voor pijnbestrijding:

• Paracetamol en NSAID's voor milde pijn
• Zwakke opioïden zoals tramadol voor matige pijn
• Sterke opioïden zoals morfine, oxycodon of fentanyl voor ernstige pijn
• Adjuvante medicatie zoals gabapentine voor neuropathische pijn

Bijnierschorshormonen helpen bij ontstekingen en zwelling, terwijl anti-diarree medicijnen de gastro-intestinale bijwerkingen van behandelingen kunnen verlichten.

Apotheekzorg en medicijnbeheer bij kanker

Rol van de apotheker

De apotheker speelt een cruciale rol in de begeleiding van kankerpatiënten tijdens hun behandeling. Het opstellen van een compleet medicatieoverzicht is essentieel, waarbij zowel kankermedicijnen als eventuele andere medicatie worden gecontroleerd op mogelijke interacties. De apotheker monitort bijwerkingen en adviseert over het omgaan met klachten zoals misselijkheid, vermoeidheid of huidproblemen. Daarnaast zorgt de apotheker voor juiste dosisaanpassingen op basis van de patiëntsituatie en behandelrespons.

Veilig medicijngebruik thuis

Veilige opslag en inname van kankermedicijnen thuis vereist specifieke aandacht. De apotheker geeft duidelijke instructies over:

• Bewaaromstandigheden zoals temperatuur en lichtbescherming
• Juiste inname tijdstippen en voedingsadviezen
• Hygiënemaatregelen bij het hanteren van medicatie
• Wanneer en hoe contact op te nemen bij problemen

Samenwerking met zorgverleners

Effectieve communicatie tussen apotheker, oncoloog en andere zorgverleners waarborgt optimale patiëntenzorg. Oncologie-apothekers bieden gespecialiseerde kennis over complexe kankermedicijnen. Deze multidisciplinaire aanpak zorgt voor een veilige en effectieve behandeling waarbij alle aspecten van de medicamenteuze zorg goed op elkaar zijn afgestemd.

Medicijnkosten en vergoeding

Zorgverzekering en kankermedicijnen

Kankermedicijnen vallen onder de basisverzekering en worden vergoed volgens de geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS). Het eigen risico geldt wel voor deze medicijnen, tenzij sprake is van specifieke uitzonderingen. Patiënten bereiken vaak snel hun jaarlijkse eigen risico door de hoge kosten van kankermedicatie. Aanvullende verzekeringen kunnen extra dekking bieden voor specifieke medicijnen of behandelingen die niet onder de basisverzekering vallen.

Speciale regelingen

Voor patiënten met financiële problemen bestaan verschillende ondersteuningsregelingen. De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) kan hulpmiddelen vergoeden. Gemeenten bieden soms bijzondere bijstand voor zorgkosten. Verschillende stichtingen en hulpfondsen zoals het KWF Kankerbestrijding of de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties bieden financiële ondersteuning bij eigen bijdragen en niet-verzekerde kosten.

Praktische zaken

Bij dure specialistische medicijnen handelt de ziekenhuisapotheek vaak de declaratie rechtstreeks af met de zorgverzekeraar. Voor thuismedicatie is een geldig recept van de specialist vereist. Patiënten kunnen vaak kiezen tussen verschillende apotheken, maar soms is levering alleen mogelijk via gespecialiseerde apotheken die ervaring hebben met oncologische medicatie.